Onderkoeling treft niet alleen bergbeklimmers in de sneeuw. Ook op een natte, winderige najaarsdag in de polder kan je lichaamstemperatuur gevaarlijk dalen. In dit artikel leer je hoe onderkoeling ontstaat, hoe je de vroege signalen herkent en hoe je het voorkomt met de juiste kleding en aanpak. Deze kennis kan een dag redden – of een leven.

Wat onderkoeling is en hoe het ontstaat

Onderkoeling (hypothermie) betekent dat je lichaam sneller warmte verliest dan het aanmaakt, waardoor de kerntemperatuur onder de veilige grens zakt. Het gevaarlijke is dat het sluipend gaat. De grootste boosdoeners zijn niet extreme kou, maar de combinatie van nat, wind en uitputting. Natte kleding voert warmte tot vele malen sneller af dan droge, en wind versnelt dat nog eens (windchill).

Wanneer het risico stijgt

• Regen of doorwaden: natte kleding koelt je snel af.
• Wind: onttrekt warmte van je huid.
• Uitputting en te weinig eten: je lichaam heeft geen brandstof meer om warmte te maken.
• Stilstaan: na inspanning koel je snel af als je pauzeert of gewond raakt.

De signalen herkennen

Vroeg herkennen is alles, want in het latere stadium kan het slachtoffer niet meer helder oordelen. Onthoud de opeenvolging.

Mild (nog goed te keren)

• Hevig rillen.
• Koude, bleke handen; klungelige vingers.
• Sneller ademen, mopperig of stil worden.

Ernstig (noodsituatie)

• Het rillen stopt terwijl het niet warmer is geworden – een alarmsignaal.
• Onduidelijk spreken, struikelen, verwardheid.
• Slaperigheid en onverschilligheid. In het Engels heet dit de ‘umbles’: stumbles, mumbles, fumbles, grumbles.

Voorkomen met het lagensysteem

Warm blijven draait om drie lagen die je aan- en uittrekt voordat je te warm of te koud wordt.

Laag	Functie	Materiaal
Basislaag	Zweet afvoeren	Merinowol of synthetisch (geen katoen)
Isolatie	Warmte vasthouden	Fleece of donsvest
Buitenlaag	Wind en regen weren	Ademend regenjack

De gouden regel: vermijd katoen als het koud kan worden. Katoen zuigt vocht op en houdt het vast, waardoor je afkoelt. Trek een laag uit voordat je bezweet raakt, en trek isolatie aan zodra je stilstaat. Eet en drink regelmatig; je lichaam heeft brandstof nodig om warmte te maken.

Voorbeeld uit de praktijk

Tijdens een dagtocht over de Veluwe sloeg het weer om: harde wind en aanhoudende motregen. Een wandelaar in een katoenen trui werd stil en trok zich terug uit het gesprek – een vroeg signaal dat makkelijk voor moeheid wordt aangezien. We stopten uit de wind achter een bosrand, gaven hem een droge fleece en een warme, zoete drank, en lieten hem iets eten. Binnen twintig minuten kwam hij bij en konden we rustig terug. Was hij blijven doorlopen, dan was het snel erger geworden.

Wat te doen bij onderkoeling

Bij milde onderkoeling: uit de wind en regen, natte kleding vervangen door droge, isoleren ook van de grond, en warme suikerhoudende drank geven als de persoon helder is en kan slikken. Beweging helpt warmte maken. Bij ernstige onderkoeling: bel het alarmnummer, behandel de persoon voorzichtig (ruwe bewegingen kunnen het hart belasten), isoleer hem volledig en wacht op hulp. Geef geen alcohol – dat versnelt juist het warmteverlies.

Veelgemaakte fouten en hoe je ze oplost

• Katoen dragen: vervang basislaag door wol of synthetisch.
• Doorzweten: ventileer of trek een laag uit voor je nat wordt van binnen.
• Signalen wegwuiven als moeheid: neem stilte en klungeligheid serieus.
• Alcohol geven om op te warmen: doe dit nooit; het verergert het probleem.
• Op de koude grond zitten: isoleer met een matje of rugzak.

Checklist voor koud en nat weer

• Drie kledinglagen, geen katoen tegen de huid.
• Extra droge laag en muts in een waterdichte zak.
• Winddicht/regendicht jack, ook bij mooi weer op vertrek.
• Energierijk eten en een warme drank.
• Noodfoliedeken en een matje om van de grond te isoleren.
• Let op elkaar: praat, tel koppen, kijk naar gedragsverandering.

Conclusie

Onderkoeling voorkom je door nat, wind en uitputting onder controle te houden en signalen vroeg te herkennen. Het lagensysteem en droge reservekleding zijn je belangrijkste gereedschap. Volgende stap: check voor je volgende tocht je rugzak op een droge extra laag, een muts en een noodfoliedeken – juist als het weer kan omslaan.

Veelgestelde vragen

Kan onderkoeling ook boven het vriespunt?

Ja. Met natte kleding en wind kun je bij temperaturen ver boven nul onderkoeld raken. Regen en wind zijn gevaarlijker dan droge kou.

Waarom stopt het rillen bij ernstige onderkoeling?

Rillen kost energie. Als de kerntemperatuur te ver zakt, kan het lichaam die warmteproductie niet meer volhouden. Stoppend rillen zonder dat het warmer wordt, is een alarmsignaal – handel meteen.

Mag ik iemand met onderkoeling stevig warm inwrijven?

Bij ernstige onderkoeling niet. Wrijven en ruwe bewegingen kunnen het hart belasten. Isoleer voorzichtig, geef geen alcohol en bel bij ernstige klachten het alarmnummer.

Is een warme drank echt nuttig?

Bij milde onderkoeling helpt een warme, suikerhoudende drank vooral als brandstof en comfort, mits de persoon helder is en kan slikken. Geef nooit alcohol.

Bronnen

Rode Kruis, EHBO-richtlijnen bij onderkoeling. KNMI, informatie over gevoelstemperatuur en windchill.